U bent hier

De terugkeer van kleine Jan Vekemans - Familieportret uit de zeventiende eeuw herenigd

Cornelis de Vos, Portret van Jantje Vekemans, 1624, paneel, 122 x 79 cm, Museum Mayer van den Bergh.

 

Voor het eerst sinds het ontstaan in 1904 heeft het Museum Mayer van den Bergh een werk verworven. Dankzij de Koning Boudewijnstichting is het portret van Jan Vekemans, geschilderd door Cornelis de Vos, terug bij zijn moeder, vader, broer en zusje.

 

 

INTIEM THUIS

 

Eén van de meest intieme en mooiste musea in Antwerpen is ongetwijfeld Mayer van den Bergh. Intiem omdat het gehuisvest is in een woonhuis en mooi omdat de schenker en verzamelaar Fritz Mayer van den Bergh (1858-1901) een uitstekende smaak had en neus voor kwaliteit. Henriette Mayer van den Bergh wilde de kunstverzamelingen van haar in 1901 overleden zoon Fritz bewaren voor de toekomst. Sinds het museum in 1904 werd opgericht is de collectie ongewijzigd gebleven. Het onverwachte overlijden van Fritz kon de conservators alleen maar doen gissen hoe de ideale verzameling in het hoofd en hart van de passionele kunstliefhebber er zou hebben uitgezien.

 

Toch is het unieke aanbod, via de bemiddeling van de Koning Boudewijnstichting, van het portret van Jan Vekemans, geschilderd door Cornelis De Vos, een logische verwerving. Al in 1897 kocht Mayer van den Bergh vier portretten uit een reeks: vader Joris Vekemans en moeder Maria van Ghinderdeuren hangen trots naast de twee kinderen Fransje en Elisabeth (of Cornelia). De schitterende schilderijen kregen onlangs het statuut van 'topstuk' waarmee ze niet zomaar het land kunnen verlaten en dit bewijst hoe belangrijk de schilderijen door de Vlaamse overheid worden ingeschat. De aankoop van de vier portretten gebeurde door Monseigneur Simon, aalmoezenier van het hof te Laken.

 

 

EEN UITGEBREID NETWERK

 

De ouders van Cornelis de Vos (1584/85-1651) kwamen uit Hulst maar verhuisden vrij snel naar Antwerpen waar de jonge Cornelis, zoals zijn broers die ook schilderden, in de leer ging bij David Remeeus, een tweederangs schilder die meer verf verkocht dan dat hij ze gebruikte. In 1608 treedt de talentvolle Cornelis de Vos toe tot de Antwerpse Sint-Lucasgilde waarvan hij later in 1620 zelfs deken wordt. Heel zijn leven verkeerde de kunstenaar in goed gezelschap en hij bouwde rondom zich een netwerk van interessante maatschappelijke figuren. Zijn schoonbroer was niemand minder dan Frans Snyders, trouwe medewerker van Rubens. Zoals gebruikelijk deed hij regelmatig een beroep op collega's kunstenaars om landschappen of dieren te schilderen in één van zijn composities.

 

Maar die samenwerking betekende niet dat de schilder zelf geen 'inventor' was. Zo lag hij aan de basis van het klassieke familieportret met levensgrote modellen, en vooral het dagelijkse decor waarin de familie plaatsnam. Zijn eigen familieportret (1621) uit de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België illustreert dit nog het best. Het schilderij toont de rijkelijk uitgedoste ouders en kinderen in een huiselijke omgeving. Symbolisch bijwerk, zoals vruchten of bloemen, verwijst naar liefde en vruchtbaarheid. Dit portrettype kende zoveel succes dat al snel iedereen van de rijkere klasse zich zo wilde laten vereeuwigen. Zo belandde de rijke zakenman Joris Vekemans bij de schilder.

 

 

TE VROEG GESTORVEN OPDRACHTGEVER

 

Joris Vekemans (°1590) maakte carrière als zakenman en reeds op zesentwintigjarige leeftijd was hij lid van de rederijkerskamer De Olijftak. Nog enkele jaren later schopte hij het tot deken van de meerseniersgilde. Amper één maand na de geboorte van zijn zesde kind overlijdt de succesvolle man op het hoogtepunt van zijn carrière, amper vijfendertig jaar oud. Zijn lichaam kreeg een laatste rustplaats naast zijn ouders in de Onze-Lieve-Vrouwe-kathedraal.

 

In plaats van één groot familieportret koos de opdrachtgever voor een reeks aparte schilderijen. Met het oog op de latere boedelverdeling was het ouderpaar blijkbaar van mening dat het meer opportuun was om verscheidene sets van 'pendant-portretten' te laten maken. Het ligt voor de hand dat de portrettist zijn taak begon met de beide portretten van het echtpaar. Verder zou men kunnen verwachten dat nadien de kinderen in volgorde van leeftijd voor de schilder hebben geposeerd. De bewaarde portretten spreken deze veronderstelling echter tegen. Zo poseerde de oudste zoon heraldisch links waardoor hij de heraldisch rechtse meer belangrijke positie afstond aan zijn jongere broer Frans. Kortom over de planning van het project blijven heel wat vragen bestaan.

 

In 1897 kocht Fritz Mayer van den Bergh vier van de vijf portretten. Het vijfde, ontbrekende portret school in een Britse privé-verzameling. De portretten van de beide ouders Vekemans-van Ghinderdeuren behoren tot de schitterendste diptieken die Cornelis de Vos ooit schilderde. Compositorisch vormen ze elkaars spiegelbeeld. De modellen staan op een zelfde manier in het beeldvlak en de architecturale onderdelen van het achterplan, de draperie en het doorkijkje sluiten in beide panelen naadloos bij elkaar aan. Het Turks kleed op de tafel verwijst naar welstand en het opschrift van de twee brieven 'Monsieur Jueres Vekemans, marchand à Anvers' en 'Jueres Stephanus Judocus Vekemans, koopman tot Antwerpen' leverde de sleutel tot identificatie van de geportretteerden.

 

De twee schilderijen zijn topwerken geschilderd in het midden van de jaren 1620 toen De Vos' stijl een stilistisch hoogtepunt bereikte. De bijzonder vloeiende toets die haast aan pastelkrijt doet denken, laat een subtiele karakterisering van de fysionomie toe. De rijpe stijl komt nog meer tot uiting in de drie ontwapenende kinderportretten.

 

Het meest afgewerkte portret toont ons Fransje Vekemans. Het jongetje werd gedoopt op 12 september 1622 in de Antwerpse kathedraal wat impliceert dat het kind op het portret niet veel ouder kan zijn dan twee à drie jaar. Hij is uitgedost als een kleine prins die, met de linkerhand in de zijde en met in de rechterhand een breed omrande hoed, poseert op een terras waarachter nog een glimp is op te vangen van een perkentuin. Voor zijn kostuum werden kostbare Spaanse stoffen gebruikt die zijn vader rechtsreeks uit Spanje had betrokken. Aan zijn gordel hangt een zwaardje.

 

Het tegenstuk toont een dochter van Joris Vekemans. Het is niet duidelijk of het Elisabeth dan wel Cornelia is, maar het formaat en het palet bewijzen dat de twee schilderijen bij elkaar hoorden. Hoewel het aangezicht en het kostuum een zeer hoge graad van afwerking laten zien, is de achtergrond nauwelijks uitgewerkt. Dat het tot de opzet behoorde om de portrettengalerij visueel aan elkaar te 'schakelen' blijkt ook uit de analyse van het derde en laatste kinderportret dat recent aan de collectie van het sfeervolle museum werd toegevoegd.

 

 

JANTJE VEKEMANS EINDELIJK THUIS

 

De geportretteerde Jan Vekemans (1620-1665) genoemd naar zijn grootvader langs vaderszijde, ontpopte zich tot de meest 'bekende Antwerpenaar' van de familie. Hij bouwde een schitterende loopbaan uit als advocaat, schepen en aalmoezenier. Drie jaar voor zijn dood werd hij in de adelstand verheven. De herkomst van het stuk kan men terug reconstrueren tot de negentiende eeuw. Het maakte toen deel uit van de kunstverzameling van barones Sierstorpff in Duitsland. Nadien werd het aangeboden in Berlijn in 1928. Zo belandde het in een Britse privé-verzameling vanwaar het nu dankzij de bemiddeling van de Koning Boudewijnstichting definitief terugkeert. Dat het portret al die decennia met de grootste voorzichtigheid van hand tot hand ging bewijst de uitstekende conditie waarin het ventje verkeert. Er is weinig kromming van het paneel vast te stellen en aan de achterzijde blijkt het in gave toestand te zijn. Hoewel onderzoekers geen paneelsmerk ontdekten, zijn de inslag van de Antwerpse burcht en de 'Antwerpse handjes' zeer goed te zien.

 

De bewaringstoestand van gelaat, handen en kostuum is opmerkelijk goed. In het gelaat is geen enkele retouche te bespeuren. De hele achtergrond kreeg pas later een invulling. Of de Vos van plan was de achtergrondpartij te verlevendigen met een doorkijkje op een tuin of open landschap of zou opteren voor een gesloten decor is niet te achterhalen. Omdat het portret onafgewerkt werd overgeleverd, heeft men op een later tijdstip het achterplan van het portret duidelijk bijgewerkt. De factuur is niet die van de Vos' hand en bovendien zijn er in de bovenpartij verscheidene overschilderingen te zien. De ietwat monochroom bruine tint leidt momenteel helaas al teveel de aandacht af van het prachtige silhouet van de knaap.

 

De mogelijkheid die zich nu voordeed om een Verloren Zoon terug thuis te brengen is uniek. Naast het affectieve argument waarvoor ongetwijfeld ook Ridder Fritz Mayer van den Bergh gevoelig zou geweest zijn is er bovendien een cultuurhistorisch motief aan te voeren. Geen enkel lid van de familie Vekemans heeft een maatschappelijke rol vervuld die vergelijkbaar is met deze van Jan Vekemans junior. Het schattige ventje groeide op tot een van Antwerpens belangrijkste burgers. Dankzij de gift herbergt het Museum Mayer van den Bergh een uniek geheel van portretten dat recht doet aan één van de meest vaardige en meest 'menselijke' portrettisten van de Lage Landen.

 

Professor Dr. Katlijne Van der Stighelen

 


INFO

Museum Mayer van den Bergh

Lange Gasthuisstraat 19

2000 Antwerpen

Open: van dinsdag tot zondag tussen 10-17u  

Tel. 03 232 42 37

http:/ /museum.antwerpen.be/mayervandenberge

 

Dit artikel is een verkorte versie van de publicatie 'Portret van jan Vekemans' van Katlijne Van der Stighe/en e.a. Het verscheen bij de Koning Boudewijnstichting waar u het kan bestellen voor € 5 via www.kbs-frb.be of via publi@kbs-frb.be of te/. 070 23 37 28. 


Illustraties

(De illustraties kan u bekijken in het PDF-formaat)

Cornelis de Vos, Portret van Joris Vekemans, 1624
Paneel, 123,5 x 86 cm - Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Cornelis de Vos, Portret van Maria van Ghinderdeuren, echtgenote van Joris Vekemans, 1624
Paneel, 123 x 86,2 cm - Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Cornelis de Vos, Portret van Jantje Vekemans, 1624
Paneel, 122 x 79 cm - Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Cornelis de Vos, Portret van Elisabeth (of Cornelia) Vekemans, 1624/1625
Paneel, 123 x 93,4 cm - Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Cornelis de Vos, Portret van Fransje Vekemans, 1624/1625
Paneel, 123,4 x 93,6 cm - Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Jantje Vekemans terug bij zijn moeder, vader, broer en zusje in Museum Mayer van den Bergh
Publieksbeleid: Ben van Oeteren

Cornelis de Vos, Portret van Jantje Vekemans, 1624
Paneel, 122 x 79 cm - Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh

Cornelis de Vos, Zelfportret van Cornelis de Vos met echtgenote Susanna Cock en twee oudste kinderen, Magdalena en Jan·Baptist. 1621
Doek, 188 x 162 cm, Brussel, KMSK