U bent hier

De Kardinaal van Bacon in het SMAK - Meer schim dan lichaam

Francis Bacon, Figure Sitting (De Kardinaal), 1955, olieverf op doek, 152 x 117 cm, SMAK, Gent.

 

Je zou het bijna vergeten: het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst (SMAK) in Gent bezit een heuse Francis Bacon. En niet van de minste. Figure Sitting, behoort beslist tot de topwerken van de in 1992 overleden excentrieke Ierse kunstenaar.

 

 

DE DYNAMIEK VAN DE KARDINAAL

 

Francis Bacon (1909-1992), is de (kunst)geschiedenis ingegaan als de man die het schrijn der schone kunsten een flinke knauw heeft gegeven en de donkere kantjes van de mens gretig voor het voetlicht haalde. Geweld en angst schuwde hij allesbehalve. Niet alleen het SMAK is de gelukkige eigenaar van een Bacon, ook in Brussel kan je ervoor terecht. De Paus met de uilen (1958) siert sinds 1966 de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten. Qua thematiek sluit het werk aan bij dat van Gent.

 

Figure Sitting (ook aangeduid als De Kardinaal) dagtekent uit 1955 maar is pas in 1964 verworven door het Gentse Museum voor Schone Kunsten en later overgedragen aan het Museum voor Hedendaagse Kunst. De aanschaf van dit werk maakte deel uit van de vele wapenfeiten van de in 1957 opgerichte Vereniging voor het Museum van Hedendaagse Kunst (VMHK) waarin Karel Geirlandt en zijn progressieve volgelingen furore maakten op de Gentse artistieke bühne. Geirlandt en de zijnen wilden met de oprichting van de vereniging in de Arteveldestad een meer progressief kunstbeleid voeren. Ze beoogden bovenal een nieuwe dynamiek in de museumwereld. In 1961 bemerkte Geirlandt dat de toenmalige musea nauwelijks belangstelling betuigden voor de 'kunst van heden' en er nagenoeg geen contact bestond tussen museumleiding en kunstenaars. De VMHK deed het anders en kocht in de jaren 1960 werk van onder andere Appel, Michel Butor, Magritte, Yorn en Saura.

 

De meeste VMHK-leden zetelden in de commissie van het Museum voor Schone Kunsten. Zij vormden de progressieve vleugel en gaven het museum een nieuw elan. Geirlandt en Co waren begin jaren 1960 een begrip in uiteenlopende kunstkringen. Zeker na de drie spraakmakende Forumtentoonstellingen (1961, 1962, 1963) en Figuratie en Defiguratie (1964). Laatstgenoemde tentoonstelling die plaatsvond in het Museum voor Schone Kunsten in Gent, gaf aan dit museum een geweldige input. Het evenement gold in die dagen als de meest vruchtbare samenwerking tussen de VMHK en het MSK en toonde een stoet van internationale kunstenaars: Rauschenberg, Rosenquist, Warhol, Blake, Philips, Hockney, Klein en Tinguely. Bezoekers konden ook kennis maken met De Kardinaal van Bacon. Met de tentoonstelling Figuratie en Defiguratie pleitte Geirlandt voor een internationalisering van de Belgische kunst. Maar hij had nog een andere boodschap. In de catalogus schreef hij: "In een maatschappelijk bestel als het onze is er plaats voor zovele uitdrukkingen als er generaties zijn en zelfs individuen." Geirlandt geloofde niet dat met de opkomst van de popart er geen plek meer zou zijn voor de abstracte kunst. De tentoonstelling lokte 30.000 bezoekers.

 

 

BLIJFT BACON IN HET SMAK?

 

De aankoop van De Kardinaal in 1964 maakte zonder meer deel uit van de ontstaansgeschiedenis van het Museum voor Hedendaagse Kunst dat in 1976 uiteindelijk het daglicht zag en waar heel veel kunstwerken die de Vereniging had aangekocht hun eigen plaats kregen. Bij de opening van het nieuwe SMAK in 1999 werden dan weer 50 schilderijen en tekeningen aan het Museum voor Schone Kunsten overgedragen. Daaronder bevonden zich werken van Magritte, Delvaux, Servranckx en Brusselmans. Het Museum voor Schone Kunsten kan nu het modernisme en surrealisme als belangrijke collectieonderdelen verder verbreden.

 

Met de heropening van het verbouwde Museum voor Schone Kunsten in 2007 is er sprake van een tweede overdracht. Schone Kunsten heeft zijn oog laten vallen op onder meer Bacon, Appel, Yorn en Saura. Maar daar is de artistieke directeur Philippe Van Cauteren van het SMAK nog niet uit. "Overdrachten kunnen net zo goed in de omgekeerde richting gebeuren. An Sich is er geen groot verschil tussen een Museum voor Schone Kunsten en het SMAK. Voor Yorn, Appel, Saura en Bacon bestaat er grote interesse, minder voor de Jeune Peinture Belge en voor Broothaers. Maar Bacon blijft voor ons een belangrijk referentiewerk. Het is een draaischijf van intermedialiteit en een toetssteen. Bacon is nog ontzettend verweven met de actualiteit."

 

En die actualiteit bedient zich gretig van beelden, hetzij uit de lage, hetzij uit de hoge kunsten. Bacons schilderkunst is er van doortrokken. Door de kruisbestuiving van artistieke en technologische media stapelt zich in zijn werk betekenislaag op betekenislaag. Zijn kunst is lekker voer voor structuralisten en semiotici. Film- en fotobeelden introduceerde Bacon moeiteloos in zijn kunst, waardoor het volle leven zich meester maakte van de verf. Bij kunstenaars als Tuymans, Borremans of Van Imschoot zien we ongeveer hetzelfde gebeuren. De schilderkunst treedt buiten haar oevers, het pure schilderen wordt doorkruist door een gemediatiseerde realiteit.

 

 

ONTVANGER VAN ENERGIE

 

Voorname kunstenaars als Francis Bacon en Lucian Freud doorliepen een geheel eigen ontwikkeling, onverschillig voor alles wat zich elders afspeelde in de wereld. Francis Bacon volhardde - schatplichtig aan Picasso en het Surrealisme - in zijn figuratieve werkwijze in de tijd dat in Amerika de abstract-expressionistische kunst van Pollock, De Kooning en Rothko hoogtij vierde. Maar abstracte kunst interesseerde Bacon niet. Hij wilde liever registreren, echter zonder de werkelijkheid te kopiëren. Die werkelijkheid zien we in Bacons beroemdste schreeuw: Study after Velasquez's portrait of pope Innocent X uit 1953. Op een met ruwe, gele lijnen neergezette troon zit een paus, gekleed in wit en paars. De Kardinaal van het SMAK verwijst naar dit schilderij en stamt uit dezelfde glorieuze periode, doch werd twee jaar later geschilderd. Ook hier staat de troon schuin maar er zijn geen gele lijnen die de tronende figuur kooien. Toch zit de figuur gevangen in het schilderij en lijken zijn korte beentjes te ontsnappen aan de kwellingen die het bovenlichaam treffen. Je krijgt de indruk dat de figuur zich moet bevrijden uit de duistere achtergrond. Gezicht en lichaam zitten nog vast in de verf. Net zoals in het gros van Bacons portretten uit die tijd is het gezicht met enkele schrale verfstreken geschilderd. Hij is op de mond na meer schim dan lichaam. In het gelaat een en al beweeglijkheid.

 

Die voortdurende beweeglijkheid, die Bacon ook wel energie noemde en die hij in alles zag, heeft hij een groot deel van zijn leven proberen vorm te geven. Maar dat is tegenstrijdig aan het medium zelf. Zo'n verlangen zoek je eerder bij een filmmaker dan bij een schilder. Bacon die veel interesse had voor film, kon evenwel 'slechts' schilder zijn. In The brutality of fact (1985), een bundel gesprekken tussen hem en David Sylvester, licht hij dat toe: "Een schilderij opent in mij allerlei gevoelens die me heftiger aan het leven binden. Alles wat ik doe gaat in een schilderij zitten. Ik geloof dat in geen enkel ander medium de beelden mij zo makkelijk toevallen als in de schilderkunst." Het woord 'toevallen' is belangrijk. Bacon zag zichzelf als een ontvanger van energie, die hij omzette in beelden zonder dat hij daar veel greep op had. Daar streefde hij ook niet naar. Als 'medium voor het toeval', zoals hij zichzelf eens noemde, probeerde hij het logische denken zo lang mogelijk op te schorten. Denken bracht naar zijn mening de ellendigste kunst voort: illustratieve kunst. Daarover had hij een uitgesproken mening: "Een illustratieve vorm vertelt je via het verstand onmiddellijk waar die vorm over gaat, terwijl een niet-illustratieve vorm eerst op je gevoel werkt."

 

En dat is precies wat we in De Kardinaal ervaren. De vorm op zichzelf, moet sterk zijn, 'zo feitelijk mogelijk', en tegelijkertijd enorm suggestief. Hij moet als het ware open zijn en gevoelens ontsluiten waar je anders geen toegang toe hebt. Zo was Bacon, door alert te zijn, ontvankelijk voor wat zich tijdens het schilderen aan hem voordeed. Dan kon het gebeuren dat hij een mond dwars zette of - in het geval van dit schilderij - het lichaam deels vervormde. Het leven en de beweeglijkheid vierden in deze periode van zijn artistiek leven hoogtij. In latere werken komen deze aspecten jammer genoeg tot stilstand.

 

Philip Willaert

 


INFO

SMAK

Citadel park

9000 Gent

Open van dinsdag tot en met zondag van 10 tot 18 uur

Gesloten op maandag

Tel.09 240 76 64

www.smak.be


ILLUSTRATIES

(de illustraties kan u bekijken in het PDF-formaat)

  • Francis Bacon, Figure Sitting (De Kardinaal), 1955, olieverf op doek, 152 x 117 cm SMAK, Gent
  • Francis Bacon, De paus met de uilen, 1958, olieverf op doek, 198 x 142 cm KMSKB, Brussel